Charakterystyka właściwości mowy dziecka w wieku przedszkolnym.

Schemat powstania głosek w procesie rozwoju dziecka

Mamo, tato – czy twoje dziecko mówi poprawnie?
Wskazówki dla rodziców, które podpowiedzą, co należy robić, by mowa dziecka rozwijała się poprawnie i we właściwym tempie.

Normą rozwojową jest, jeśli dziecko w wieku:


  • 0 –1 roku - komunikuje się z dorosłymi za pomocą krzyku, głuży, gaworzy, wymawia pierwsze wyrazy: mama, tata, baba, lala;
  • 1 – 2 lat – Używa prawie wszystkich samogłosek, z wyjątkiem nosowych (ą, ę) oraz wymawia niektóre spółgłoski ( p, b, m, t, d, n, k, ś, ź, ć dź, ch). Pozostałe zastępuje innymi. Wypowiada się jednowyrazowo: np.: kaczka – kaka, pomidor – midol;
  • 3 lat – porozumiewa się prostymi zdaniami, wymawia wszystkie samogłoski i spółgłoski (p, pi, b, bi, m, mi, n, ni, f, fi, w, wi, t, d, n, l, li, ś, ź, dź, j, k, ki, g, gi, ch);
  • 4 lat – wymawia głoski / s, z, c, dz /;
  • 5 – 6 lat – wymawia głoski / sz, ż, cz, dż, r /;
  • 7 lat – ma utrwaloną poprawną wymowę wszystkich głosek oraz opanowaną technikę mówienia.

Według ogólnie przyjętych norm gaworzenie powinno pojawić się w 6 miesiącu życia, pojedyncze słowa „na pierwsze urodziny” dziecka. Proste zdanie powinno być wypowiedziane przez dziecko dwuletnie, zdanie rozwinięte przez trzylatka, a „na czwarte urodziny” dziecko powinno umieć opowiedzieć krótką bajkę. Opóźnienia w pojawianiu się poszczególnych stadiów rozwoju mowy nie powinny być dłuższe niż 6 miesięcy (maksymalnie do 1 roku).

Zaburzenia i wady wymowy mają wpływ na kształtowanie się osobowości dziecka. Mogą wywoływać zaburzenia w rozwoju emocjonalnym i trudności w nabywaniu umiejętności, przede wszystkim czytania i pisania. Zdając sobie sprawę z tego jak ważną rolę pełni mowa w rozwoju dziecka, nabywaniu przez nie umiejętności oraz jego funkcjonowanie w społeczności, musimy dbać o jej prawidłowy rozwój już od najmłodszych lat. Istotne jest, aby odróżnić wady wymowy, od objawów jej niedojrzałości.

O wadzie wymowy mówimy wtedy, gdy sposób artykulacji odbiega od normy fonetycznej przyjętej w języku polskim. Do wad nie zaliczamy cech wymowy dziecięcej, które są naturalnym etapem jej rozwoju.
Przyczyną wad wymowy są najczęściej nieprawidłowości w budowie i funkcjonowaniu narządów artykulacyjnych, wady zgryzu lub zaburzenia analizy i syntezy słuchowej. Najczęściej występujące u dzieci wady wymowy to: seplenienie, reranie, kappacyzm/gammacyzm, bezdźwięczność, nosowanie, opóźniony rozwój mowy.
seplenienie – nieprawidłowa wymowa głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź, zastępowanie głosek jednego szeregu głoskami drugiego [np. skoła, szłonko, sianki, cebula], wymawianie tych głosek międzyzębowo (z językiem wysuniętym między zęby), wargowo-zębowo itp.

Seplenienie powstaje najczęściej w okresie kształtowania się mowy.


Przyczyny, które mogą je spowodować to:
  • nieprawidłowa budowa anatomiczna narządów mowy,
  • upośledzony słuch,
  • naśladownictwo,
  • nieprawidłowy zgryz,
  • nieprawidłowość warg i języka,
  • choroby górnych dróg oddechowych.

Reranie – nieprawidłowa wymowa głoski „r” – głoska ta może być wymawiana jako j, l, jako r języczkowe (wprawianie w drgania języczek podniebienny a nie język) lub jest zupełnie opuszczana. Wymawianie r jako języczkowego, wargowego, gardłowego lub policzkowego wymaga reedukacji, gdyż jest to patologiczna forma artykulacji. Bezpośrednią przyczyną rerania jest niedostateczna sprawność ruchowa języka. Przy wymowie głoski r język wykonuje drobne ruchy wibracyjne. Jeżeli język jest za gruby, o zbyt mocnym lub osłabionym napięciu mięśniowym, ma krótkie wędzidełko – ruchów tych nie wykona. Dziecko szuka innego, zastępczego r.

Kappacyzm/gammacyzm– głoski k, g wymawiane są jako t, d [kotek – totet], lub opuszczane

Bezdźwięczność – wymawianie głosek dźwięcznych bezdźwięcznie, bez drgania więzadeł głosowych [ zamiast buty – puty, woda – fota, żaba – szapa]. Przyczyną bezdźwięczności jest zwykle zaburzenie słuchu fonematycznego (brak różnicowania dźwięków o tym samym miejscu artykulacji). Mowie bezdźwięcznej towarzyszy obniżone napięcie mięśni, a głos jest cichy i monotonny.

Opóźniony rozwój mowy - można stwierdzić wówczas, gdy mowa nie rozwinie się do trzeciego roku życia (dziecko powtarza tylko pojedyncze, proste wyrazy). Może przejawiać się w późniejszym pojawieniu się gaworzenia, pierwszych słów, ubóstwie słownika, nieprawidłowej gramatyce, przedłużającym się okresie swoistej mowy dziecięcej

Nosowanie – głoski nosowe są wymawiane nieprawidłowo, jako głoski ustne lub odwrotnie – gdy głoski ustne łączą się z rezonansem nosowym. Nosowanie może być zamknięte lub otwarte. Przyczynami nosowania otwartego mogą być np. rozszczepy podniebienia, a zamkniętego – niedrożność jamy nosowo-gardłowej.
Czynność mowy to połączenie aktywności układu oddechowego, fonacyjnego (krtani), artykulacyjnego (wargi, język, podniebienie).

Terapia zaburzonych głosek obejmuje czynności mające na celu usunięcie zaburzenia mowy.


Przebiega ona według pewnego ustalonego schematu uwzględniającego:
  • ćwiczenia oddechowe,
  • ćwiczenia fonacyjne,
  • ćwiczenia słuchu fonematycznego,
  • ćwiczenia usprawniające ruchome narządy artykulacyjne,
  • ćwiczenia artykulacyjne.

Jak rodzice podczas zabaw i codziennych czynności mogą pomóc dziecku w nauce mówienia?


  • Dostarczanie prawidłowych wzorców wypowiedzi, to podstawowe zadanie rodziców w okresie kształtowania się mowy dziecka. Rodzice muszą mówić poprawnie! Nie mogą pozwolić sobie na powtarzanie wytworów językowych dziecka. Nie rodzice mają się uczyć mowy od dziecka, ale dziecko od rodziców.
  • Zwracajmy uwagę na to jak dziecko oddycha. Nieprawidłowe oddychanie jest przyczyną powstawania wielu wad wymowy. Powinniśmy zasięgnąć porady specjalisty, jeśli nasze dziecko oddycha głównie ustami (wsuwając przy tym język między ząbki), chrapie w nocy i śpi z otwartymi ustami. Oddychanie torem ustnym, z pominięciem jam nosowych, powoduje wyeliminowanie wielu funkcji nosa: oddechowej, wentylacyjnej, filtracyjnej, termicznej, antybakteryjnej, nawilżającej, rezonacyjnej, co nie może pozostać bez wpływu na całość funkcjonowania dziecka.
  • Nauczmy nasze dziecko samodzielnej i prawidłowej higieny nosa. Wydmuchujemy raz jedną, raz drugą dziurkę, aż do całkowitego oczyszczenia nosa. To niezwykle ważna umiejętność, zarówno dla zdrowia, jak i dla rozwoju mowy dziecka !
  • Zadbajmy o to by dziecko jak najwcześniej nauczyło się żuć i gryźć. Dając mu jabłko ze skórką, surową marchewkę, chleb ze skórką, dbamy o prawidłowy rozwój mowy naszego malucha. Również wylizanie miseczki po zjedzonym budyniu, kisielu, czy jogurcie, stanowi doskonałe ćwiczenie narządów artykulacyjnych. Podawanie dziecku w wieku przedszkolnym jedzenia w formie papek, lub z butelki ze smoczkiem jest rzeczą niedopuszczalną!! Prowadzi do dysfunkcji połykania, oddychania, wad zgryzu, a w rezultacie wad wymowy trudnych do skorygowania.
  • Opowiadajmy naszym dzieciom i czytajmy im bajki. Jest to najlepszy sposób, by dzieci każdego dnia wzbogacały swoje słownictwo, wtedy gdy wypowiadają słowa (rozwijają słownictwo czynne), kiedy je mają w myślach lub usłyszą, rozumiejąc ich sens (rozwijają słownictwo bierne). Rola opiekunów polega na tym, by jak najwięcej słów ze słownika biernego przechodziło do słownika czynnego, czyli by dziecko systematycznie gromadziło słownictwo wokół różnych tematów, a następnie zaczęło je stosować w odpowiednich sytuacjach. Stwarzajmy dziecku okazję do wypowiedzenia tego co przeżyło. Niech opowie nam bajkę, którą obejrzało, podzieli się wrażeniami z przedszkola, wymyśli zakończenie do czytanego przez nas opowiadania.
  • Recytujmy proste wierszyki, rymowanki, wyliczanki, włączajmy w zabawę gesty, taniec, rysunek. Zabawy takie kształcą słuch fonematyczny, odpowiedzialny za rozróżnianie dźwięków mowy, poprawne czytanie i pisanie.
  • Jeśli dziecko ogląda telewizję, to towarzyszmy mu w tym. Komentujmy wydarzenia pojawiające się na ekranie telewizora, rozmawiajmy na ich temat, aby nasze dziecko nie oglądało bezwiednie szybko zmieniających się obrazów i ciągów tekstów bez ich zrozumienia. Starajmy się, aby telewizor był włączany tylko okazjonalnie!
  • Poszukujmy książeczek dydaktycznych zapoznających dziecko z różnymi tematami: zwierzętami, warzywami, owocami, kolorami, bogato ilustrowanymi opisami życia w mieście i na wsi. Cenne są też książki słowno - obrazkowe, gdzie dorosły czyta tekst, a dziecko nazywa przedmioty w nim zilustrowane, ucząc się z czasem używania odpowiednich form gramatycznych.
  • Organizujmy wspólne "zabawy buzią": dmuchanie baniek mydlanych, nadmuchiwanie gumowych zabawek, gwizdanie, nadymanie policzków, parskanie czy syczenie.
  • Zwróćmy uwagę na ćwiczenia dłoni. Zręczność rąk ma związek ze sprawnym artykułowaniem i mówieniem. Pomagajmy dziecku nawlekać koraliki, budować wieżę z klocków, domek z kart lub twórzmy z nim świat z modeliny lub plasteliny.
  • Starajmy się nie wyręczać dziecka w wypowiadaniu życzeń i opowiadaniu wrażeń. Nie podpowiadajmy mu bezustannie, co ma powiedzieć. Pozostawmy mu swobodę w doborze słów. Starajmy się sprowokować wypowiedź, a te dopiero poprawiajmy.
  • Gdy dziecko mówi po swojemu, powtarzajmy po nim tę samą treść w poprawionej gramatycznie formie.
  • Opowiadając dziecku bajkę czy interpretując scenkę przedstawioną na obrazku starajmy się mówić prostymi, krótkimi zdaniami. Nie zasypujmy dziecka lawiną słów, których znaczenia nie rozumie i nie będzie potrafiło ich wykorzystać. W taki sam sposób odpowiadajmy dziecku na jego pytania. Sprawdzajmy, czy śledzi tok naszych myśli, rozumie wszystkie wyrazy, zadając mu pytania i ewentualnie podpowiadając odpowiedzi. W tym celu naprowadzajmy dziecko na właściwy wyraz, pokazujmy daną rzecz na obrazku mówiąc początek wyrazu.
  • Komentujmy możliwie często to, co sami robimy i co robi dziecko, np.: "teraz mama prasuje, a później będzie gotowała zupę".
  • Nigdy nie krytykujmy mowy dziecka w jego obecności ani w obecności innych dzieci, nie porównujmy go z rówieśnikami, nie stawiajmy ich za przekład pod tym względem. Uświadamianie bowiem dziecku, że jego mowa jest dla rodziców problemem i zmartwieniem, że są z niej niezadowoleni, wywoła skutek odwrotny do zamierzonego, zniechęci i zablokuje.
  • Zawsze chwalmy dziecko, nie tylko za widoczne osiągnięcia, ale za każde próby i starania, udane ćwiczenie, nowy wyraz, powtórzenie, opowiadanie.

Ćwiczenia wspomagające rozwój mowy można prowadzić w formie zabawy już z 2,3-letnim dzieckiem. Dzieci mają skłonność do wielokrotnego powtarzania ulubionych zabaw, jeśli potraktujemy ćwiczenie jako zabawę, będzie ono dla dziecka przyjemnością. Rola dorosłego polega na pokazaniu poprawnie wykonanego ćwiczenia i zachęcaniu dziecka do pracy przez chwalenie go za podejmowany wysiłek.

» opracowała : Katarzyna Tkacz - logopeda

Google+